Ünite 5: Rik’a Yazısı ile Metinler 1: Defterlerden Örnekler

Giriş

Bu ünite rik‘a yazı türüyle oluşturulmuş, özellikle defter türü ağırlıklı olmak üzere arşiv belgeleri işlenmiştir. Rik’a yazısı XV. yüzyılın ilk yarısında Dulkadırliler tarafından kullanılmaktaydı. Osmanlılarda XVIII. yüzyılın ortalarından itibaren kullanılmaya başlanmış ve merkez bürokrasisinde yaygın olarak kullanılan dîvânî yazısının yerini almaya başlamıştır. Diğer birçok yazı türünün de önüne geçmiştir. XIX. yüzyılda, genellikle resmî yazışmalarda kullanılan, “Bâbıâlî rik‘ası” adıyla bilinen rik‘anın bir alt türü gelişmiştir. Rik‘a yazısı son dönemde, Latin alfabesine geçilene kadar, bürokrasinin yanı sıra gündelik toplum hayatında da en yaygın kullanılan yazı türü hâline gelmiştir. Yazının hızlı yazılabilmesi için, birçok yazı türünde gösterilen sin, şın harflerinin diş kısımları rik‘ada düz bir çizgi hâlindedir. İki ve üç noktalı harflerde noktalar birleştirilerek, bu sayede bir nokta için eli kaldırmaya harcanan zamandan tasarruf edilir. Hatta kelime sonuna gelen noktalı harflerin noktaları da el kaldırılmadan doğrudan harfin kuyruk kısmına iliştirilir. Kelime sonunda birleşmeyen bazı harfler, el kaldırılmadan yazıldığı için, birleştirilerek yazılır. Metni okurken karşılaştığınız ve anlamını bilmediğiniz yabancı kelimelerin anlamını, metne ait sözlük kısmından öğrenebilirsiniz. Buraya seçilerek alınan yazılar, yaygın kullanılan, rik‘anın temel karakteristiğini gösteren özelliktedir.

I. Belge: Okunuş, Çeviri ve Anlama

Örnek Belgenin Transkripsiyonu

Karârnâme Mehmed Vahîdüddîn

Birinci Mâdde: İ‘âşe Encümeni lağvedilmişdir. Encümenin bi’l-cümle nükuduyla menkul ve gayr-i menkul emvâl ve eşyâsı ve matlûbât ve düyûn ve mukavelâtı Mâliye Nezâretine devr edilecek ve tasfiye mu‘âmelâtıyla düyûn-ı mütehakkıkası nezâret-i müşârünileyhâca îfâ olunacakdır.

İkinci Mâdde: İdhâlât ve ihrâcâtda muvâzene te’mîni ve mesâ’il-i iktisâdiyye ve ticâriyye ve i‘âşenin tanzîmi ve bunlara müte‘allık kavânîn ve nizâmât ve mukarrerâtın tatbîk ve icrâsı içün tedâbîr ittihâzı zımnında ticâret nâzırının riyâseti altında nezâret-i müşârün-ileyhâdan bir ve Mâliye Nezâreti’nden iki, Nâfi‘a Nezâreti’yle Şehremâneti’nden müntehab birer a‘zâdan mürekkeb olmak üzere bir iktisâd hey’eti teşkîl olunacakdır.

Örnek Belgenin Kelimeleri

bi’l-cümle Bütün, hepsi, genellikle. düyûn Borçlar. emvâl Mallar i‘âşe Geçindirmek, beslemek, yaşatmak, diriltmek. ittihâz Edinmek. Kabullenmek. “Öyle” diye bakmak. Kabul etmek. kavânîn Kanunlar. Devlet idare kaideleri. Şeriatın her bir mes’elesi matlûbât İstenilen, talep edilen ve aranılan şeyler. Alacaklar. Ödünç olarak   verilmiş olan şeyler. mesâ’il Mes’eleler mukarrerât Kararlaştırılan şeyler, kararlar mukavelât Mukaveleler, sözleşmeler. muvâzene Ölçmek. Denk olup olmadığını bilmek için tartmak, ölçmek. İki şeyin ölçü   olarak birbirine denk olması. Düşünmek. Uygunluk müntehab Seçilmiş mürekkeb Terkib edilmiş, bir kaç maddeden oluşmuş. Yazı yazmaya mahsus boya   karışımı. Karışmış, muhtelit. Asıl, esas. müşârün-ileyh Kendine işaret edilen. İsmi evvelce söylenmiş olan müte‘allık Alâkalı. Bir yere bağlı, bir şeye mensub. mütehakkık Tahakkuk eden, doğruluğu meydana çıkan. nizâmât Nizamlar, muntazam şeyler, düzenler nükud Nakidler, paralar, madeni paralar. riyâset Reislik. Bir işi idarede başta bulunmak. Başkanlık. tedâbîr Tedbirler, önlemler, çareler. zımn İç taraf. Maksad, gaye. Açıktan söylenmeyip dolayısıyle anlatılan.

Örnek Metnin Sadeleştirilmiş Hali

Karârnâme Mehmed Vahîdüddîn Birinci Madde: İaşe Encümeni ortadan kaldırılmıştır. Encümenin bütün nakitleriyle menkul ve gayr-i menkul malları, eşyası, alacak ve borçları ve sözleşmeleri Maliye Nezaretine devredilecek, tasfiye işlemleriyle, ispatlanmış borçları adı geçen nazırlık tarafından ödenecektir. İkinci Madde: İthalat ve ihracatta denge sağlanması, ekonomik meseleler, iaşenin düzenlenmesi, bunlarla ilgili kanun ve nizamlar, kararların uygulanması ve yerine getirilmesi için önlemler alınması amacıyla Ticaret Nazırının başkanlığı altında, anılan nazırlıktan bir, Maliye Nezaretinden iki, Nafia Nezareti ile Şehreminliği’nden seçilmiş birer üyeden oluşmak üzere bir ekonomi heyeti oluşturulacaktır.

II. Belge: Okunuş, Çeviri ve Anlama

Örnek Belgenin Transkripsiyonu

Hazret-i Vâhibü’l-atâyânın tevfîkat-ı celîle-i İlâhiyye ve te’yîdât-ı Samedâniyye-i lem-yezeliyyesiyle mücerred te’sîs-i mebânî-i dîn ve teşyîd-i kavâ’im-i bünyân-ı şerî‘ati Seyyidü’l-mürselîn zımnında zât-ı kudsiyet-âyât-ı cenâbı şehinşâhînin asr-ı bâhirü’n- nasr-ı mülûkânelerinde dâhil-i taht-ı nizâm ü intizâm olan berrî ve bahrî Asâkir-i Muntazama-i Şâhâne’nin fünûn-ı harbiyyede tahsîl-i meleke eylemeleri husûsuna bi’z-zât ihâle-i intizâr-ı mekârim-âsâr-ı hilâfet-penâhîleri masrûf ve sezâvâr. Ve her bir sınıf içün müte‘addid mektebler inşâsına ibtidâr buyurulmuş…

Örnek Belgenin Kelimeleri

asâkir Askerler, erler. âsâr Eserler, izler, nişanlar. Abideler. Âdetler âyât Âyetler. Allah’ın sıfât ve kudreti hakkında görülen açık deliller.   Menziller. Mekânlar. bâhir Aşikâr, açık, belirli, apaçık. Güzel, meşhur, namdar, galip. bahrî Denize âit, denize mensup, denizle alâkalı. berrî Toprağa ait, kara ile ilgili. bünyân Yapı, bina, duvar. Esas, yapı yapmak. fünûn Fenler, ilimler. ibtidâr Bir işe sür’atle başlama. kavâ’im Evin direkleri. lem-yezelî Devamlılık, bâkilik, zeval bulmazlık. masrûf Sarfolunmuş, harcanılmış olan mebânî Temeller. Esaslar. Yapılar. Binâlar. mekârim Keremler, iyilikler. Güzel ahlâk sahibi olmak. meleke Tekrar tekrar yapılan bir iş veya tecrübeden sonra hasıl olan bilgi   ve beceri. Çalışarak beceri kazanmak mücerred Yalnız, tek. hâlis, saf, katışıksız, karışık olmayan. Tek başına.   Çıplak, soyulmuş. Tek başına yaşayan, evlenmemiş, bekâr. mülûkâne Padişahlara yakışır bir surette müte‘addid Türlü türlü, çeşitli. Bir çok. Birden fazla nasr Yardım, üstünlük, yenme, galip kılma. Yağmurun her yeri   sulaması. penâh Sığınma, sığınacak yer. Dayandığı nokta Samedânî Her şeyin kendine muhtaç olup, kendisi hiç kimseye ve hiç bir şeye muhtaç olmayan Allah ile alâkalı. İlahî. Allah’a mahsus. Seyyidü’lmürselîn Resüllerin büyüğü, imamı. Hazret-i Muhammed. sezâvâr Münâsib, uygun, lâyık, şâyân. şehinşâh Şahların şahı, padişah, en büyük hükümdar. taht Alt, aşağı teşyîd Sağlam hale getirmek. Binayı yükseltip sağlamlaştırmak. te’yîd Kuvvetlendirme, sağlamlaştırma. Doğrulama, doğru çıkarma,   destekleme. tevfîk Uygun düşürme. Uydurma. Muvafık kılma. Allah’ın yardım etmesi. zımn İç taraf. Maksad, gaye. Açıktan söylenmeyip dolayısıyle anlatılan

Örnek Belgenin Sadeleştirilmiş Hali

Bağışlar lutfeden hazret-i Allah’ın yardımları, hiçbir şeye ve kimseye muhtaç olmayan Baki İlahın desteklemeleriyle; sırf dinin temellerinin kuvvetlendirilmesi, hazret-i Muhammed’in şeriati binası direklerinin sağlamlaştırılması amacıyla, kendisi kutsallığın delili olan en büyük hükümdar cenaplarının, padişahlara yakışır üstünlüğünün apaçık olduğu hükümdarlığı zamanında düzen ve nizam altına girmiş olan kara ve deniz Asakir-i Muntazama-i Şahanesinin savaş ilimlerinde beceri kazanmaları konusuna bizzat, hilâfetin sığınağı olan padişahın iyilik eserleri gösteren bakışının ihalesi sarf edilmiş ve layık kılınmıştır. Her bir sınıf için türlü türlü okullar yapılmasına hızla başlanmış…

III. Belge: Okunuş, Çeviri ve Anlama

Örnek Metnin Transkripsiyonu

İngilizlerin politikasında eser-i nısfet ve ulviyyet ve samîmiyet ve fütüvvet yokdur. Düvel-i sâ’ireye karşu tavr ve mu‘âmeleleri İngiltere’nin îcâbât-ı husûsiyye-i mevkı‘iyyesine ve menâfi‘-i ticâriyyesine göre menfa‘atperestânedir. Şöyle ki, İngiltere adası her ne kadar vüs‘atli ise de hâvî olduğu nüfûsa yetişecek derecede mahsûl veremediğinden cebr noksan içün hâricden küllî erzâk celb ve tedârükile bi’l- cümle ahâlînin nafakasını te’mîn lâzım geldiği gibi sanâyi‘in ta‘ammum ve tevessü‘ü hasebiyle fabrikaları dahi ihtiyâcât-ı dâhiliyyeden kat kat fazla emti‘a ve eşyâ i‘mâl ve istihzâr etmekte olduğundan bir yandan erzâk-ı ahâlînin noksânını ve sanâyi‘-i muhtelife-i milliyelerine lüzûmu olup da memleketin yetişdiremediği mevâdd-ı asliye-i ibtidâ’iyyeyi ehven sûretle tedârük etmek ve bir yandan da ma‘mûlât-ı sanâ‘iyyenin fazlasını kârile satup istifâde eylemek içün müstemlekâta ve mahreclere ihtiyâc mübrem ve azîmi vardır.

Örnek Belgenin Kelimeleri

cebr-i noksân Noksanı, eksiği tamamlama. düvel Devletler ehven Daha aşağı, daha ucuz. Zararı az olan. En zararsız. emti‘a Ticaret malları fütüvvet Yiğitlik. Cömertlik. Lütuf ve ihsankârlık. Kerem haseb Dolayı, cihetiyle, gereğince. hâvî İçine alan, ihtiva eden, kaplayan. Biriktirici. Kuşatan. ibtidâ’î Başlangıca ait, en önce olarak. İlk, evvelâ. Ham, işlenmemiş. îcâbât İcablar, gerekenler. istihzâr Huzura gelme, hazır etme, huzura dâvet etme. Hazırlama, bir şeyi hatıra getirme. küllî Umumi, bütün. Çok, ziyade, fazla. mahrec Çıkacak yer. Ses ve harflerin ağızdan çıktıkları yer. Payda. Özel bir   meslek için adam yetiştirmeğe mahsus mekteb ve dâire. Mevleviyet.   Dahilde çıkarılan mahsulât ve emtianın sarfı için dış ülkede bulunan   mahal. ma‘mûlât İmal edilmiş, yapılmış şeyler. Makine veya elle işlenmiş eşya. menâfî‘ Menfaatler. Faydalar mevâdd Uzayda, boşlukta yer kaplayan varlıklar. Maddeler. Cisimler. Kısımlar.   Kanunlar. Kaideler. İşler. Hususlar mübrem Kaçınılmaz olan. Vazgeçilmez olan. Acele yapılması lüzumlu bulunan.   Elzem. müstemleke Başka bir devletin idaresi altında bulunan memleket. Sömürge. nısfet İnsaf. Haklılık. Bir şeyin yarısını almak. Hakkaniyet ta‘ammüm Genelleşme. Umumi olma tevessü‘ Genişleme, yayılma. Vüs’at bulma. ulviyet Ulvilik, yücelik, yükseklik, ululuk vüs‘at Genişlik. Bolluk. Fırsat. Kuvvet, güç. Varlık, zenginlik.

Örnek Belgenin Sadeleştirilmiş Hali

İngilizlerin politikasında insaf, yücelik, samimiyet ve mertliğin eseri yoktur. Diğer devletlere karşı tavır ve davranışları, İngiltere’nin özel konumunun gereklerine ve ticarî menfaatlerine göre faydacı özelliktedir. Şöyle ki, İngiltere adası her ne kadar geniş ise de sahip olduğu nüfusa yetecek derecede ürün veremediğinden eksiğini tamamlamak için dışarıdan çok miktarda yiyecek almak suretiyle tüm halkın geçimini sağlaması gerekir. Sanayiin gelişip yayılması sebebiyle, fabrikaları, iç tüketimden kat kat fazla mal ve eşya üretmekte olduğundan, bir taraftan halkın yiyecek eksiğini gidermek ve millî sanayilerine gerekli olup ülkenin yetiştiremediği hammaddeyi daha ucuza sağlamak, diğer taraftan da sanayi ürünlerinin fazlasını kâr ile satıp yararlanmak için sömürgeler ve dış pazarlara kaçınılmaz olarak çok büyük ihtiyacı vardır.