Ünite 1: Eski Türk Edebiyatının Genel Özellikleri ve Bazı Temel Bilgiler

GİRİŞ

Türk tarihi, milletlerin tarihsel süreç içerisinde geçirdikleri din, dil, coğrafya değişiklikleri ve bu değişikliklere bağlı olarak ilişkide bulundukları milletlerin uygarlık, kültür ve edebiyatlarının etkileri dikkate alınarak dönemlere ayrılır. Türk edebiyatı “İslamiyet öncesi Türk edebiyatı”, “İslami dönem Türk edebiyatı” ve “Batı etkisindeki Türk edebiyatı olarak” üç ana döneme ayrılır.

İslami Türk edebiyatının ilk önemli eseri Kutadgu Bilig’in yazıldığı tarih 1069’dur. Eser doğu Türkçesiyle yazılmıştır.

Eski Türk edebiyatı, Osmanlı döneminde ortaya konulan edebiyat ürünlerini esas almakla birlikte Osmanlı döneminde tek bir edebi gelenek bulunmamaktadır. Farklı özellikler göz önünde tutularak, bu dönemde varlığını sürdüren üç ayrı edebi anlayıştan ve gelenekten söz edilir.

  • Halk edebiyatı
  • Tasavvufi halk edebiyatı (=Tekke edebiyatı)
  • Klasik Türk edebiyatı(=Divan edebiyatı)

Eski Türk edebiyatı, Türk edebiyatı tarihinin Osmanlı devletinin coğrafyasında XIII. yüzyıl sonlarından başlayıp XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar varlığını sürdüren nazari ve estetik esaslarını müşterek İslami kültürden alan, örnek aldığı Fars edebiyatının etkisi altında şekillenen, Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin geniş bir arada yer aldığı bir Türkçe ile eserlerini veren, sanatlı söyleyişi önde tutan, kuralcılığı ve geleneğin ağır bastığı, Türk edebiyatının bir dönemidir.

ESKİ TÜRK EDEBİYATI

İran edebiyatı etkisinde gelişen ve XIX. yüzyıl ortalarına gelinceye kadar mükemmel denebilecek eserlerini vermiş olan “İslami dönem Batı Türk edebiyatı”, XIX. yüzyıl başlarından itibaren artık tükenmeye yüz tutmuş; bu yüzyılın ikinci yarısından sonra da yerini artık yeni bir edebi anlayışa bırakmaya başlamıştır. Batı özellikle de Fransız edebiyatı etkisinde doğan ve gelişmeye başlayan bu yeni dönem Türk edebiyatı edebiyyat-ı cedide(=yani edebiyat) olarak adlandırılmıştır. Başlangıçta bu edebi anlayışı öncekinden ayırmak için eskisine edebiyyat-ı kadime(=eski edebiyat) ya da bu dönemde yazılmış mensur(=düz yazı) eserleri bir tarafa bırakarak şiir-i kudema(=eskilerin şiiri) gibi adlar verilmiştir. Bu adlarla yetinilmemiş havas edebiyatı, saray edebiyatı, Enderun edebiyatı edebiyyat-ı Osmaniyye, Osmanlı şiiri, Divan edebiyatı, İslami Türk edebiyatı, klasik Türk edebiyatı gibi adlarla da anılmıştır.

Divan şiirinde sıkça geçen “aşk”, “sevgili”, “meyhane”, “içki”, “sarhoşluk” gibi kavramlar, tasavvufun da etkisiyle genellikle mecazi anlamıyla ele alınır. Divan şiirinin yoğun ve süslü bir dildir.

Belagat, bir düşünce ya da duygunun yerinde ve zamanında manası en açık şekilde ve akıcı bir dille ifade edilmesidir. Belagat için öncelikli şart fesahattir. Belagatin terimlerinden ve kurallarından bahseden bilim dalına “Belagat ilmi” denir. Belagat bir ilim olarak üç kısma ayrılır: Meani, beyan ve bedi.

Divan şiirini gelişim çizgisini ve buna bağlı olarak geçirdiği üslup farklılaşmalarını göz önünde bulundurarak üç döneme ayrılmıştır. Bunlar:

  1. Oluşum Dönemi: XIII. yüzyılın sonlarından XIV. yüzyıl sonlarına kadar devam eder. Dönemin önemli temsilcileri, Âşık Paşa (öl.1333), Gülşehrî (öl. XIV. yy.), Şeyhoğlu Mustafa (öl. 1401?), Ahmedî (öl. 1413) ve Şeyhî (öl. 1431?) gibi şairledir.
  2. I. Klâsik dönem: XV. yüzyılın ilk yıllarından XVII. yüzyıl başlarına kadar devam eder. Ahmed Paşa (öl. 1496), Necatî (öl.1509) ve Zâtî (öl.1546) gibi şairlerle olgunluk kazanmaya başladığı; Fuzulî (öl.1556), Bakî (öl.1600), Nev’î (öl.1599), Hayalî (öl. 1557) ve Taşlıcalı Yahya (öl.1582) gibi şairlerle de Türk edebiyatının İran edebiyatı etkisinden kısmen de olsa kurtularak artık kendi iç gelişimini tamamlayıp özgün eserlerini vermeye başladığı bir dönemdir.
  3. II. Klâsik Dönem: XVII. yüzyıl başlarından XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar devam eder. İran edebiyatındaki üslup farklılaşmasının etkisiyle özellikle şiirde yoğun olarak yeniden bu edebiyatın etkisi altına girdiği bir dönemdir. Sebk-i Hindî (=Hind üslubu) ad› verilen bu edebî akımın Türk edebiyatındaki önemli temsilcileri Fehîm-i Kadîm (öl. 1647), Nâ’ilî (öl. 1666), Nedîm-i Kadîm (öl.1670), Nef’î (öl. 1635) ve Şeyh Gâlib (öl.1799)’dir.

Osmanlı toplumunda padişahtan sadrazama, vezirden bilim adamına, çeşitli devlet görevlilerinden farklı meslek gruplarına kadar pek çok kesim şiir söyleme ve şiirden zevk alma ortak noktasında buluşmuşlardır. Bu dönemde devlet, diğer hizmetleri ve yeteneklerinin yanı sıra onların bu yönlerini de dikkate almış bu kişileri ödüllendirmiş böylece toplumda şiirin, şairin ve sanatın yeri devlet eliyle yüceltilmiştir. Başarılı şairlere devlet tarafından maaş bağlandığı devrin tarihî kaynaklarından olan “in’amât (=bağışlar)” defterlerinde ve “şu’arâ tezkireleri”nde görülür. “Şu’arâ tezkireleri” üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda, bu kaynaklarda geçen 3000 civarı şair arasında en çok “ilmiye sınıfı(=bilim adamları)” mensupları, daha sonra “kalemiye(=bürokrat)” sınıfı, bunlardan sonra da saray mensupları, askerler, esnaf, serbest meslek sahipleri bulunmaktadır.

Eski Türk Edebiyatında şiirlerin toplandığı üç tür kitap vardır: “dîvân”lar, “mesnevî”ler ve “mecmû’a-i eş’âr”lar.

  1. Divanlar: Klâsik dönem Türk şairlerinin çeşitli nazım şekilleri ile yazdıkları şiirlerin toplandığı kitaplardır. Burada şiirler genellikle kasideler, tarih kıt’aları, gazeller, musammatlar, rubâ’îler, kıt’alar, beyitler, mısralar düzeninde sıralanmıştır.
  2. Mesneviler: Mesnevî hem bir nazım biçimi, hem de bu nazım biçimi ile yazılmış kitaplara verilen addır.
  3. Şiir Mecmuaları: Divanlar ve mesneviler dışında farklı şairlerin çeşitli nazım şekilleriyle yazdıkları şiirlerinin toplandığı “şiir mecmuaları (=mecmû’a-i eş’âr)” ile beğenilen bir şiire başka şairler tarafından yazılmış benzer şiirler(=nazîre)in toplandığı “nazire mecmua(=mecmû’a-i nezâ’ir)ları” bu dönemin antoloji niteliğindeki şiir kitaplarıdır.

Divan şiiri, belli bir kültür birikimi ile yazılan ya da söylenen ve geleneğe dayalı özellikleri olan bir şiirdir.

Mazmun: Mazmunlar kelimelerin ilk bakışta görülemeyen gizli bir ya da birden fazla anlamıdır. Esas söylenmek istenen şey arka plandadır. Yani bir mananın birtakım ipuçları verilmek suretiyle ifade edilmesidir.

Mahlas: Divan şairleri İran şiirindeki bir geleneğe uyarak şiirlerinde “mahlas” adı verilen takma adlar kullanmışlardır.

Biçim: Divan şiirinde nazım birimi “beyit (=beyt)” ve “bend”dir. Beyit iki “mısra (=dize)”dan, bend ise ikiden fazla “mısra”dan meydana gelir. Bu yüzden nazım şekilleri “beyit (