Ünite 7: Cümle Çözümlemesi Örnekleri

Cümle Çözümlemesi

Cümle çözümlemesi bir metinde kaç cümle olduğunu, bircümleyi meydana getiren ögeleri ve bu ögeler içindekikelime gruplarının neler olduğunu inceleyip belirlemeyeçalışmaktır.

Cümle çözümlemesi örneği:

“Gözlerin kararan yollarda üzgün

Ve bir zambak kadar beyazdır yüzün;

Süzülüp akasya dallarında gün

Erir damla damla ayaklarında.”

(Ahmet Muhip Dıranas)

Bu şiirde iki cümle vardır; birinci cümle sıralı bir isimcümlesidir: Gözlerin kararan yollarda üzgün ve birzambak kadar beyazdır yüzün.

Cümlenin Ögeleri:

üzgün: Yüklem (Aslı üzgündür şeklindedir; fakat bildirmeeki -dir düşmüştür.)

gözlerin: Özne

kararan yollarda: Yer tamlayıcısı

ve: Cümle dışı öge (sıralama bağlacı)

bir zambak kadar beyazdır: Yüklem

yüzün: Özne

Kelime Grupları:

gözlerin: Tamlayanı düşmüş iyelik grubu ([senin] gözlerin)

kararan yollar: Sıfat tamlaması

sıfat isim

bir zambak kadar beyaz: Sıfat tamlaması

bir zambak / kadar: Edat grubu

isim edat

bir zambak: Sıfat tamlaması sıfat isim

yüzün: Tamlayanı düşmüş iyelik grubu ([senin] yüzün)

İkinci cümle ise basit bir cümledir: Süzülüp akasya dallarında gün erir damla damla ayaklarında.

Cümlenin Ögeleri:

erir: Yüklem

gün: Özne

akasya dallarında süzülüp: Zarf tümleci

damla damla: Zarf tümleci

ayaklarında: Yer tamlayıcısı

Kelime Grupları:

akasya dallarında süzülüp: Zarf-fiil grubu

akasya / dalları: Belirtisiz isim tamlaması

damla damla: Tekrar grubu (Aynı kelimenin tekrarı ile yapılmış.)

ayakların: Tamlayanı düşmüş iyelik grubu ([senin] ayakların)

Cümle çözümlemesi örneği:

“Dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan dükkânında, tek başına, gece gündüz kıvılcımlar saçarak çalışan Koca Ali, tıpkı kafese konmuş terbiyeli bir aslanı andırıyordu.”

(Ömer Seyfettin, Diyet)

Bu cümle, basit bir fiil cümlesidir.

Cümlenin Ögeleri:

andırıyordu: Yüklem

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan dükkânında, tek başına, gece gündüz kıvılcımlar saçarak çalışan Koca Ali: Özne

tıpkı kafese konmuş terbiyeli bir aslanı: Belirtili nesne

Kelime grupları:

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan dükkânında, tek başına, gece gündüz kıvılcımlar saçarak çalışan Koca Ali: Sıfat tamlaması

Koca Ali: Birleşik isim grubu

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan dükkânında, tek başına,

gece gündüz kıvılcımlar saçarak çalışan: Sıfat-fiil grubu

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan dükkanı

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan / dükkân: Sıfat tamlaması

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri olmayan: Sıfat-fiil grubu

dar kapısından başka aydınlık girecek hiçbir yeri: Sıfat tamlaması

dar kapısından başka: Edat grubu

dar kapısı: Tamlayanı düşmüş iyelik grubu

dar / kapı: Sıfat tamlaması

aydınlık girecek: Sıfat-fiil grubu

hiçbir / yer: Sıfat tamlaması

gece gündüz kıvılcımlar saçarak: Zarf-fiil grubu

gece gündüz: Tekrar grubu (zıt anlamlı)

tıpkı kafese konmuş / terbiyeli bir aslan: Sıfat tamlaması

terbiyeli / bir aslan: Sıfat tamlaması

bir / aslan: Sıfat tamlaması

tıpkı kafese konmuş: Sıfat-fiil grubu

Cümle çözümlemesi örneği:

“Henüz renk ve güzel kokular bitmemiş, fakat baharın bol renkleri hissedilmez şekilde kaybolmuştu.”

(Mehmed Rauf, Eylül)

Bu cümle bağlı bir cümledir.

Cümlenin Ögeleri:

bitmemiş: Yüklem

renk ve güzel kokular: Özne

henüz: Zarf tümleci

fakat: Cümle dışı öge (bağlaç)

kaybolmuştu: Yüklem

baharın bol renkleri: Özne

hissedilmez şekilde: Zarf tümleci

Kelime Grupları:

renk ve güzel kokular: Bağlama grubu

güzel / koku: Sıfat tamlaması

baharın / bol renkleri: Belirtili isim tamlaması

bol / renk: Sıfat tamlaması

hissedilmez / şekil: Sıfat tamlaması

kaybol- : Birleşik fiil (